Witaminy z grupy B, znane jako kompleks witamin B, odgrywają fundamentalną rolę w prawidłowym funkcjonowaniu organizmu. Są one niezbędne do przeprowadzania licznych procesów metabolicznych, w tym przekształcania spożywanego pokarmu w energię, syntezy DNA, a także dla prawidłowego funkcjonowania układu nerwowego i krwiotwórczego. W przeciwieństwie do witamin rozpuszczalnych w tłuszczach, witaminy z grupy B są rozpuszczalne w wodzie, co oznacza, że organizm nie magazynuje ich w dużych ilościach. Niewykorzystane nadwyżki są zazwyczaj wydalane z moczem, dlatego tak ważne jest ich regularne dostarczanie wraz z dietą lub suplementacją.
Każda z witamin wchodzących w skład kompleksu B posiada swoje unikalne funkcje, ale działają synergicznie, wzajemnie wspierając swoje działanie. Niedobory nawet jednej z nich mogą prowadzić do zaburzeń w całym organizmie, manifestując się różnorodnymi objawami. Dlatego też, zamiast skupiać się na pojedynczych witaminach, często rozpatruje się je jako grupę, podkreślając ich wspólne znaczenie dla utrzymania homeostazy i dobrego samopoczucia. Zrozumienie roli poszczególnych składników kompleksu B pozwala na świadome kształtowanie diety i profilaktykę zdrowotną.
W dzisiejszym świecie, pełnym stresu i często przetworzonej żywności, zapewnienie odpowiedniego poziomu witamin z grupy B może stanowić wyzwanie. Zrozumienie ich funkcji, źródeł i potencjalnych niedoborów jest kluczowe dla każdego, kto dba o swoje zdrowie i chce cieszyć się pełnią energii oraz sprawnością umysłową. Niniejszy artykuł ma na celu kompleksowe przybliżenie tematu witamin B, odpowiadając na najważniejsze pytania dotyczące ich roli, występowania w żywności oraz wpływu na organizm.
Główne witaminy wchodzące w skład kompleksu B
Kompleks witamin B to zbiór ośmiu kluczowych witamin rozpuszczalnych w wodzie, z których każda pełni specyficzne, choć często powiązane ze sobą funkcje. Poznajmy bliżej te nieocenione składniki odżywcze. Witamina B1, czyli tiamina, jest kluczowa dla metabolizmu węglowodanów, pomagając w przekształcaniu ich w energię, a także wspiera prawidłowe funkcjonowanie układu nerwowego i serca. Niedobór tiaminy może prowadzić do poważnych schorzeń, takich jak choroba beri-beri.
Kolejna jest witamina B2, znana jako ryboflawina. Odgrywa ona istotną rolę w procesach energetycznych, metabolizmie tłuszczów, białek i węglowodanów, a także w utrzymaniu zdrowej skóry, oczu i błon śluzowych. Jest również ważnym antyoksydantem. Witamina B3, czyli niacyna (kwas nikotynowy i nikotynamid), jest niezbędna do prawidłowego funkcjonowania układu nerwowego, trawiennego i skóry. Pomaga obniżać poziom cholesterolu i jest zaangażowana w produkcję hormonów steroidowych.
Kwas pantotenowy, czyli witamina B5, jest powszechnie obecny w żywności i bierze udział w metabolizmie makroskładników odżywczych, syntezie hormonów steroidowych i neuroprzekaźników. Witamina B6 (pirydoksyna) jest niezbędna do metabolizmu aminokwasów, tworzenia czerwonych krwinek, syntezy neuroprzekaźników oraz wspiera układ odpornościowy. Niedobory mogą wpływać na nastrój i funkcje poznawcze. Biotyna, znana jako witamina B7, jest często kojarzona ze zdrowiem włosów, skóry i paznokci, ale odgrywa również kluczową rolę w metabolizmie węglowodanów, tłuszczów i białek.
Kwas foliowy, czyli witamina B9, jest absolutnie krytyczny dla kobiet w ciąży, ponieważ jego odpowiedni poziom zapobiega wadom cewy nerwowej u płodu. Jest również niezbędny do produkcji DNA i podziału komórek, a także do tworzenia czerwonych krwinek. Wreszcie, witamina B12 (kobalamina) jest unikalna, ponieważ występuje głównie w produktach pochodzenia zwierzęcego i jest kluczowa dla tworzenia czerwonych krwinek, prawidłowego funkcjonowania układu nerwowego i syntezy DNA. Jej niedobór może prowadzić do anemii i uszkodzeń neurologicznych.
Znaczenie witamin B kompleks dla metabolizmu energetycznego
Tiamina (B1) odgrywa centralną rolę w metabolizmie węglowodanów, szczególnie w procesie rozkładu glukozy, który jest podstawowym źródłem energii dla mózgu i mięśni. Ryboflawina (B2) jest niezbędna do prawidłowego przebiegu reakcji redoks, które są fundamentem produkcji ATP – głównej waluty energetycznej komórki. Niacyna (B3) również uczestniczy w kluczowych ścieżkach metabolicznych, pomagając uwalniać energię z makroskładników. Kwas pantotenowy (B5) jest składnikiem koenzymu A (CoA), który jest wszechobecny w metabolizmie energetycznym, biorąc udział w cyklu Krebsa i beta-oksydacji kwasów tłuszczowych.
Witamina B6 (pirydoksyna) jest zaangażowana w metabolizm aminokwasów, ale także wpływa na metabolizm glikogenu, co jest istotne dla utrzymania stabilnego poziomu cukru we krwi i dostępności energii. Biotyna (B7) odgrywa rolę w metabolizmie glukozy, aminokwasów i kwasów tłuszczowych, wspierając ogólną efektywność energetyczną. Kwas foliowy (B9) i witamina B12 (kobalamina) są kluczowe dla prawidłowej syntezy DNA i podziału komórek, co pośrednio wpływa na zdolność organizmu do regeneracji i utrzymania wysokiego poziomu aktywności, wymagającej ciągłego dostarczania energii.
Jak niedobory witamin B kompleks wpływają na zdrowie
Niedobory poszczególnych witamin z grupy B lub ich kombinacji mogą prowadzić do szerokiego spektrum problemów zdrowotnych, wpływając na niemal każdy układ w organizmie. Objawy te mogą być subtelne i początkowo łatwe do zignorowania, jednak z czasem mogą stać się bardzo poważne. Jednym z najczęstszych skutków niedostatecznej podaży witamin z grupy B jest uczucie chronicznego zmęczenia i osłabienia. Wynika to bezpośrednio z ich roli w procesach produkcji energii. Gdy organizm nie jest w stanie efektywnie przetwarzać pożywienia na paliwo, odczuwamy brak witalności.
Problemy neurologiczne są kolejnym częstym objawem. Witamina B1 (tiamina) jest kluczowa dla zdrowia nerwów, a jej niedobór może prowadzić do zaburzeń czucia, drętwienia kończyn, a w skrajnych przypadkach do choroby beri-beri. Witamina B6 (pirydoksyna) jest niezbędna do produkcji neuroprzekaźników, a jej niedobór może objawiać się drażliwością, problemami z koncentracją, depresją i innymi zaburzeniami nastroju. Witamina B12 (kobalamina) jest absolutnie kluczowa dla zdrowia układu nerwowego i tworzenia osłonek mielinowych, chroniących włókna nerwowe. Jej niedobór może prowadzić do nieodwracalnych uszkodzeń neurologicznych, problemów z pamięcią i koordynacją ruchową.
Skóra, włosy i paznokcie również cierpią na niedobory witamin z grupy B. Biotyna (B7) jest często nazywana witaminą piękna, a jej brak może objawiać się suchością skóry, łamliwością włosów i paznokci, a nawet wypadaniem włosów. Ryboflawina (B2) jest ważna dla utrzymania zdrowej skóry i błon śluzowych, a jej niedobór może prowadzić do zapalenia kącików ust (zajady), pękania skóry i problemów z oczami. Kwas foliowy (B9) i witamina B12 są kluczowe dla prawidłowej produkcji czerwonych krwinek. Ich niedobór prowadzi do anemii megaloblastycznej, charakteryzującej się powiększonymi, niedojrzałymi czerwonymi krwinkami, co skutkuje bladością, osłabieniem i dusznościami.
Naturalne źródła witamin B kompleks w diecie
Zbilansowana dieta jest podstawowym i najlepszym sposobem na zapewnienie organizmowi odpowiedniej ilości witamin z grupy B. Na szczęście, wiele produktów spożywczych jest naturalnym ich źródłem, a uwzględnienie ich w codziennym jadłospisie nie powinno stanowić większego problemu. Pełnoziarniste produkty zbożowe, takie jak brązowy ryż, kasze, płatki owsiane czy pełnoziarniste pieczywo, są bogate w tiaminę (B1), ryboflawinę (B2), niacynę (B3) i kwas pantotenowy (B5). Należy jednak pamiętać, że proces przetwórczy, taki jak białe pieczywo, znacząco obniża zawartość tych witamin.
Mięso, w szczególności wieprzowina i drób, jest doskonałym źródłem tiaminy (B1) i niacyny (B3). Wątróbka i inne podroby są prawdziwą skarbnicą wielu witamin z grupy B, w tym B2, B3, B5, B6, B9 i B12. Ryby, zwłaszcza tłuste gatunki jak łosoś czy makrela, dostarczają ryboflawiny (B2) i witaminy B12. Jajka są dobrym źródłem ryboflawiny (B2), biotyny (B7) i kwasu pantotenowego (B5).
Nabiał, taki jak mleko, jogurt czy ser, dostarcza ryboflawiny (B2) i witaminy B12. Nasiona roślin strączkowych, jak fasola, soczewica czy ciecierzyca, są dobrym źródłem tiaminy (B1), ryboflawiny (B2), niacyny (B3) i kwasu foliowego (B9). Orzechy i nasiona, w tym migdały, orzechy włoskie, słonecznik czy pestki dyni, dostarczają tiaminy (B1), niacyny (B3) i kwasu pantotenowego (B5). Warzywa zielone liściaste, takie jak szpinak, jarmuż czy brokuły, są doskonałym źródłem kwasu foliowego (B9) i ryboflawiny (B2). Owoce, szczególnie cytrusowe, również dostarczają pewnych ilości witamin z grupy B, np. kwasu foliowego.
Warto pamiętać, że witamina B12 występuje niemal wyłącznie w produktach pochodzenia zwierzęcego. Osoby na diecie wegańskiej lub wegetariańskiej muszą szczególnie zadbać o jej suplementację lub spożywanie fortyfikowanych produktów. Podobnie, osoby zmagające się z problemami trawiennymi lub po operacjach bariatrycznych mogą mieć ograniczoną zdolność wchłaniania witamin z grupy B, co wymaga indywidualnego podejścia do diety i suplementacji.
Kiedy rozważyć suplementację witamin B kompleks
Chociaż zbilansowana dieta jest najlepszym źródłem witamin z grupy B, istnieją pewne sytuacje i grupy osób, dla których suplementacja może być wskazana lub wręcz konieczna. Jednym z głównych powodów jest niewystarczające spożycie tych witamin z pożywieniem. Dotyczy to osób na restrykcyjnych dietach, takich jak weganizm czy wegetarianizm (szczególnie w kontekście witaminy B12), a także osób z ograniczonym apetytem lub dostępem do zróżnicowanych produktów. Osoby starsze często mają zmniejszoną zdolność przyswajania składników odżywczych, co może skutkować niedoborami.
Ciąża i okres karmienia piersią to czas zwiększonego zapotrzebowania na wiele witamin, w tym na kwas foliowy (B9) i witaminę B12, które są kluczowe dla prawidłowego rozwoju płodu i regeneracji organizmu matki. Dlatego u kobiet w ciąży suplementacja jest często zalecana przez lekarza. Osoby cierpiące na przewlekłe choroby, szczególnie te wpływające na układ pokarmowy (np. choroba Leśniowskiego-Crohna, celiakia) lub nerki, mogą mieć problemy z wchłanianiem witamin z grupy B. W takich przypadkach suplementacja może pomóc w uzupełnieniu niedoborów.
Niektóre leki, takie jak metformina (stosowana w leczeniu cukrzycy) czy inhibitory pompy protonowej (stosowane w leczeniu zgagi i choroby wrzodowej), mogą wpływać na wchłanianie lub metabolizm witamin z grupy B, zwłaszcza B12. Osoby przyjmujące takie leki powinny skonsultować się z lekarzem w sprawie potencjalnej suplementacji. Nadmierny stres, intensywny wysiłek fizyczny lub psychiczny również zwiększają zapotrzebowanie organizmu na witaminy z grupy B, ponieważ są one intensywnie wykorzystywane w procesach metabolicznych i neurologicznych.
W przypadku wystąpienia objawów sugerujących niedobór witamin z grupy B, takich jak przewlekłe zmęczenie, osłabienie, problemy z koncentracją, zaburzenia nastroju czy problemy skórne, warto skonsultować się z lekarzem. Po odpowiedniej diagnostyce, która może obejmować badania krwi, lekarz może zalecić suplementację odpowiednim preparatem. Wybór odpowiedniego suplementu powinien być dopasowany do indywidualnych potrzeb i ewentualnych niedoborów, a decyzja o suplementacji zawsze powinna być podjęta po konsultacji ze specjalistą, aby uniknąć potencjalnych interakcji lub nadmiernego spożycia.
Różne formy witamin B kompleks dostępne na rynku
Na rynku dostępnych jest wiele preparatów zawierających witaminy z grupy B, różniących się zarówno składem, jak i formą podania. Wybór odpowiedniego produktu powinien być uzależniony od indywidualnych potrzeb, zaleceń lekarza oraz preferencji użytkownika. Najczęściej spotykane są preparaty wieloskładnikowe, określane jako „witaminy B kompleks”, które zawierają zazwyczaj wszystkie osiem podstawowych witamin z tej grupy w określonych proporcjach. Mogą one występować w formie tabletek, kapsułek, proszku do rozpuszczania lub płynu.
Niektóre suplementy koncentrują się na konkretnych witaminach, które są częściej narażone na niedobory lub mają specyficzne zastosowania. Na przykład, dostępne są preparaty zawierające głównie witaminę B12, przeznaczone dla wegan lub osób z jej niedoborem, często w formie tabletek do ssania lub sprayu, co ułatwia wchłanianie podjęzykowe. Podobnie, można znaleźć suplementy z wysoką dawką kwasu foliowego, zalecane dla kobiet planujących ciążę lub w jej trakcie. Istnieją również preparaty zawierające witaminę B6 w połączeniu z magnezem, które są często stosowane w celu łagodzenia objawów zespołu napięcia przedmiesiączkowego (PMS).
Forma podania ma znaczenie dla szybkości i efektywności wchłaniania. Tabletki i kapsułki są najbardziej popularne, jednak dla osób z problemami z połykaniem dostępne są proszki, które można rozpuścić w wodzie, lub płyny. Formy do podania podjęzykowego (spray, tabletki do ssania) pozwalają na szybsze wchłanianie witamin bezpośrednio do krwiobiegu, omijając układ pokarmowy, co może być korzystne w przypadku problemów z trawieniem lub w sytuacjach wymagających szybkiego działania.
Przy wyborze suplementu warto zwrócić uwagę na jego skład. Niektóre preparaty zawierają witaminy w aktywnych formach (np. metylokobalamina dla B12, pirydoksal-5-fosforan dla B6, metylofolian dla B9), które są lepiej przyswajalne przez organizm. Ważne jest również, aby sprawdzić dawkowanie i porównać je z zalecanym dziennym spożyciem (RDA) lub indywidualnymi potrzebami. Zawsze warto skonsultować wybór suplementu z lekarzem lub farmaceutą, aby upewnić się, że jest on odpowiedni i bezpieczny dla danego organizmu, a także aby dobrać właściwą dawkę.
Porównanie witamin B kompleks w tabletkach i płynie
Wybór między suplementami witamin B kompleks w formie tabletek a płynów często sprowadza się do indywidualnych preferencji i potrzeb użytkownika, choć obie formy mają swoje specyficzne zalety i wady. Preparaty w tabletkach są zazwyczaj najbardziej powszechne i łatwo dostępne. Ich główną zaletą jest wygoda stosowania – wystarczy połknąć jedną lub kilka tabletek z wodą. Tabletki są również zazwyczaj stabilne i mają długi okres przydatności do spożycia. Dawkowanie jest precyzyjnie określone, co ułatwia kontrolowanie przyjmowanej ilości witamin.
Z drugiej strony, niektóre osoby mogą mieć trudności z połykaniem tabletek, zwłaszcza tych większych. W takich przypadkach płynne formy witamin B kompleks stają się atrakcyjną alternatywą. Płyny często oferują szybsze wchłanianie, ponieważ witaminy są już w formie rozpuszczonej i mogą być łatwiej przyswajane przez błony śluzowe przewodu pokarmowego. Jest to szczególnie korzystne dla osób z zaburzeniami trawienia, chorobami jelit lub po operacjach bariatrycznych, gdzie wchłanianie może być utrudnione. Płynne preparaty często pozwalają na łatwiejszą regulację dawki poprzez odmierzanie odpowiedniej ilości płynu, co może być przydatne w przypadku dzieci lub osób potrzebujących bardzo specyficznych dawek.
Jednakże, płynne formy witamin B kompleks mogą mieć pewne wady. Mogą one wymagać przechowywania w lodówce po otwarciu, a ich okres przydatności do spożycia po otwarciu może być krótszy. Smak płynnych suplementów może być również problemem dla niektórych osób, choć producenci często dodają aromaty, aby uczynić je bardziej przyjemnymi. Dodatkowo, płyny mogą zawierać dodatkowe składniki, takie jak słodziki czy konserwanty, na które niektóre osoby mogą być wrażliwe. Niezależnie od wybranej formy, kluczowe jest, aby suplement pochodził od renomowanego producenta i spełniał najwyższe standardy jakości, zapewniając odpowiednią zawartość i biodostępność witamin.
Rola witamin B kompleks w utrzymaniu zdrowia psychicznego
Witaminy z grupy B odgrywają niebagatelną rolę w utrzymaniu zdrowia psychicznego i prawidłowego funkcjonowania układu nerwowego. Ich wpływ na produkcję neuroprzekaźników, syntezę DNA, a także na metabolizm energetyczny komórek nerwowych sprawia, że ich odpowiedni poziom jest kluczowy dla stabilności emocjonalnej, koncentracji i ogólnego samopoczucia psychicznego. Witamina B6 (pirydoksyna) jest niezbędna do syntezy kluczowych neuroprzekaźników, takich jak serotonina, dopamina i GABA, które regulują nastrój, motywację, sen i reakcje na stres. Niedobór tej witaminy może prowadzić do zwiększonej drażliwości, lęku, depresji i problemów z koncentracją.
Witamina B12 (kobalamina) i kwas foliowy (B9) są kluczowe dla zdrowia neuronów i syntezy DNA. Ich niedobory mogą prowadzić do anemii megaloblastycznej, która oprócz objawów fizycznych, może manifestować się również objawami neurologicznymi i psychiatrycznymi, takimi jak zmęczenie psychiczne, problemy z pamięcią, a nawet objawy przypominające demencję. Witamina B1 (tiamina) jest niezbędna do metabolizmu glukozy, która jest głównym źródłem energii dla mózgu. Brak wystarczającej ilości tiaminy może skutkować apatią, drażliwością, problemami z koncentracją i pamięcią, a w skrajnych przypadkach prowadzić do poważnych schorzeń neurologicznych.
Niacyna (B3) odgrywa rolę w komunikacji między komórkami nerwowymi i jest zaangażowana w produkcję energii w mózgu. Niedobory niacyny mogą wpływać na nastrój i funkcje poznawcze. Ryboflawina (B2) jest ważna dla produkcji energii komórkowej, która jest niezbędna dla prawidłowego funkcjonowania mózgu. Biotyna (B7) i kwas pantotenowy (B5) również wspierają metabolizm energetyczny i mogą wpływać na ogólne funkcje poznawcze i poziom energii psychicznej. Stres, zarówno fizyczny, jak i psychiczny, zwiększa zapotrzebowanie organizmu na witaminy z grupy B, ponieważ są one intensywnie wykorzystywane do radzenia sobie z jego skutkami. Dlatego też, osoby żyjące w chronicznym stresie są bardziej narażone na niedobory i powinny zwrócić szczególną uwagę na odpowiednią podaż tych witamin.
Witaminy B kompleks dla kobiet w ciąży i karmiących
Okres ciąży i karmienia piersią to czas, w którym zapotrzebowanie organizmu kobiety na wiele składników odżywczych znacząco wzrasta, a witaminy z grupy B odgrywają w tym procesie szczególną rolę. Kwas foliowy (witamina B9) jest absolutnie kluczowy już na etapie planowania ciąży i w jej wczesnych tygodniach. Jego odpowiedni poziom przed i w trakcie ciąży jest niezbędny do prawidłowego zamknięcia cewy nerwowej u rozwijającego się płodu, co zapobiega poważnym wadom rozwojowym, takim jak rozszczep kręgosłupa czy przepuklina mózgowa. Kwas foliowy jest również zaangażowany w szybki podział komórek i tworzenie DNA, co jest fundamentalne dla wzrostu i rozwoju płodu.
Witamina B12 (kobalamina) jest równie ważna dla zdrowego rozwoju płodu i matki. Jest ona niezbędna do produkcji czerwonych krwinek, zapobiegając anemii, która może występować w ciąży. Witamina B12 wspiera również prawidłowe funkcjonowanie układu nerwowego zarówno u matki, jak i u dziecka. Niedobory B12 mogą mieć poważne konsekwencje dla rozwoju neurologicznego płodu. Inne witaminy z grupy B, takie jak B1, B2, B3, B5 i B6, również odgrywają ważne role w metabolizmie energetycznym, syntezie białek i hormonów, a także w utrzymaniu ogólnego zdrowia i samopoczucia kobiety w ciąży i podczas laktacji. Mogą one pomóc w łagodzeniu objawów takich jak zmęczenie, nudności czy problemy z nastrojem.
Z tego względu, kobiety w ciąży i karmiące piersią są często zalecane do przyjmowania preparatów wielowitaminowych, które zawierają odpowiednie dawki witamin z grupy B, ze szczególnym uwzględnieniem kwasu foliowego i witaminy B12. Ważne jest, aby wybierać preparaty dedykowane dla kobiet w tym szczególnym okresie życia i zawsze konsultować suplementację z lekarzem prowadzącym ciążę lub położną. Lekarz pomoże dobrać odpowiednią dawkę i formę suplementu, uwzględniając indywidualne potrzeby i ewentualne przeciwwskazania, zapewniając bezpieczeństwo zarówno matce, jak i dziecku.
Interakcje witamin B kompleks z lekami i innymi suplementami
Witaminy z grupy B, mimo że są niezbędnymi składnikami odżywczymi, mogą wchodzić w interakcje z niektórymi lekami i innymi suplementami diety, wpływając na ich skuteczność lub zwiększając ryzyko wystąpienia działań niepożądanych. Jednym z najczęściej występujących przykładów jest wpływ niektórych leków na wchłanianie witaminy B12. Metformina, lek stosowany w leczeniu cukrzycy typu 2, może zmniejszać wchłanianie tej witaminy w jelitach, co z czasem może prowadzić do jej niedoboru. Podobnie, długotrwałe stosowanie inhibitorów pompy protonowej (IPP), takich jak omeprazol czy pantoprazol, które zmniejszają produkcję kwasu żołądkowego, może utrudniać uwalnianie witaminy B12 z pożywienia i jej dalsze wchłanianie.
Niektóre leki, zwłaszcza te stosowane w leczeniu padaczki, takie jak fenytoina czy karbamazepina, mogą wpływać na metabolizm witaminy B6, prowadząc do jej niedoboru. W takich przypadkach lekarz może zalecić suplementację pirydoksyną. Leki moczopędne, zwłaszcza te działające silnie (np. pętlowe), mogą zwiększać wydalanie witamin rozpuszczalnych w wodzie, w tym witamin z grupy B, z organizmu, co może wymagać uzupełnienia ich poziomu.
Warto również zwrócić uwagę na potencjalne interakcje między różnymi suplementami. Na przykład, wysokie dawki niacyny (witaminy B3) mogą wchodzić w interakcje z lekami na nadciśnienie, zwiększając ryzyko zawrotów głowy. Kwas foliowy (B9) w dużych dawkach może maskować niedobór witaminy B12, opóźniając diagnozę anemii megaloblastycznej i potencjalnie prowadząc do rozwoju nieodwracalnych uszkodzeń neurologicznych. Dlatego też, jeśli przyjmujesz jakiekolwiek leki na receptę lub bez recepty, a także inne suplementy diety, zawsze informuj o tym lekarza lub farmaceutę przed rozpoczęciem suplementacji witaminami B kompleks. Specjalista będzie w stanie ocenić potencjalne ryzyko interakcji i dobrać najbezpieczniejszą strategię suplementacji, dopasowaną do Twojego indywidualnego stanu zdrowia i przyjmowanych leków.
